Stress - 5 voor 12

Mindfulnesstraining week 4 – stress en burn-out

stress = aanhoudende geestelijke druk; spanning (Van Dale)

Een oude vulling is enige tijd geleden vervangen door een kroon. Sindsdien kauw ik alleen aan de andere kant en is het tandvlees ontstoken. Geregeld trekt er een snerpende pijn doorheen, die meestal minutenlang aanhoudt. Ontstekingremmende gel, speciale tandpasta, tandenstokers en ragers helpen weinig. Het tandvlees stopt met bloeden, maar die pijn! Ik weet dat deze geregeld opsteekt. Bij koude lucht en koude vloeistof, maar ook zonder duidelijke aanleiding. Wel gekoppeld aan eten of drinken, vooral eten. De pijn is heel naar en ik begin erop te anticiperen. Voordat ik ga eten, loopt het adrenalineniveau al op. Mijn kaken verstrakken, mijn lippen knijpen opeen. Het is langzaam ontstaan. De stress is ongemerkt in mijn leven geslopen en heeft zich onder mijn huid genesteld. Drie keer per dag, bij elke maaltijd, loopt deze verder op. En hij blijft altijd op een bepaald niveau aanwezig. Ongemerkt is deze spanning een vanzelfsprekend deel geworden van mijn leven.

Wat is stress precies?

Mensen en dieren zijn geprogrammeerd om op spanning te komen als ze een prestatie moeten leveren. De spanning of stress is onze reflexmatige reactie op een gebeurtenis. In de dierenwereld gaat het om overleven: eten of opgegeten worden, of vluchten voor een plotselinge overstroming of vuur. De prooi zet alles wat hij in zich heeft in, om aan de jager te ontkomen. De jager op zijn beurt richt al zijn vermogens op het pakken van de prooi, teneinde te eten en daarmee te overleven. De panter en het hertje stellen hun hele lijf in op hardlopen. Andere functies, zoals spijsvertering en seksualiteit zijn ondergeschikt, hier gaat nu even geen energie naartoe.

De panter initieert de achtervolging; hij heeft eerst urenlang alleen maar liggen luieren in de schaduw van een baobab en is optimaal uitgerust en klaar voor de taak. Hij bepaalt wat er gaat gebeuren en wanneer. Toch ontstaat er stress.

Het hertje reageert; het weet niet of er een aanval komt en zo ja vanuit welke richting en wanneer. Herten zijn daarom altijd op hun hoede. Ze zijn geconditioneerd – een collectief geheugen dat bij de geboorte al aanwezig is – om zich verdekt op te stellen en als dat niet kan, constant te luisteren, te ruiken en om zich heen te kijken. Ze zijn altijd een beetje bang, het stressniveau is altijd boven de nullijn.

Net als het hertje, ben ik bang. Het is geen letterlijke doodsnood – ik ben bang voor de pijn. Maar misschien gaat het ook wel wat verder dan dat. Deze week was ik bij de mondhygiëniste en heb ik haar verteld over de pijn die er steeds in schiet. Ze was heel begripvol, maar even later zat ze toch met een van de aanslag-verwijder-apparaten op de zere plek. Ik ging door de grond – pijn! Deze pijn zakte na enige tijd weer weg en ze ging verder. Maar voor mij was het niet klaar, het was het begin van een heel proces. Er ging iets door mij heen in de trant van “overgeleverd zijn” aan deze vrouw, liggend in een stoel omringd met enge prik-, slijp- en boorinstrumenten, waarvan er constant één in mijn mond zat. “Geen beweging,” ging het door me heen, “anders gebeurt het nog een keer.” Ik zette me schrap. Mijn hele lichaam verkrampte, inclusief mijn buik en keel. Mijn hart ging sneller kloppen. En toen ik me realiseerde hoe gestresst ik – minuten ná de pijnprikkel – ging het nog een stapje verder. Dat overgeleverd zijn aan iemand die eigenlijk niet te vertrouwen is, dat ken ik. Ineens zat daar niet de mondhygiëniste over mij heen gebogen, maar mijn vader. En toen kwamen de tranen. De angst van het kleine meisje van vroeger, dat nog ergens in mij huist.

Avond aan avond dezelfde voorstelling

Dit is mijn Pavlov-reactie. Wat er ook gebeurt, ik haal mijn eigen “portable stage set” tevoorschijn en geef de feitelijke gebeurtenis een rol in de tragikomedie van mijn leven, die iedere avond op dezelfde manier wordt uitgevoerd. Het scenario ontrolt zich steeds weer, ik meen al te weten wat er gaat gebeuren en ik laat het zo gebeuren. Misschien wil ik het ook wel zo laten gebeuren, want als is het een tragische scène, het is wel MIJN scene. Ik weet waar ik aan toe ben, ik weet wie ik ben en waarom ik zo ben. Op een bepaald niveau weet ik dat ik de keuze maak om deze conditionering in stand te houden, om het scenario jaar in jaar uit te laten zoals het is.

Pijn veroorzaakt stress, dit is een onontkoombaar en logisch verband. Als je geregeld pijn hebt, dan probeer je die te vermijden. Net zoals het hertje dat natuurlijk op zijn hoede is omdat hij anders het leven laat. Zo is de natuur, zo zijn we ontwikkeld in een Darwiniaanse evolutie. Niets mis mee. Wat ik hier echter vaststel, is dat veel stress – ik denk de meeste stress – wordt veroorzaakt door psychische oorzaken en dat die stress geen functie (meer) heeft.

Wat doet stress met je lichaam?

Zodra je in de “hogere staat van paraatheid” komt, wordt er in je lichaam een stresshormoon aangemaakt: adrenaline. Dit stofje zorgt ervoor dat je hart sneller gaat pompen, zodat voedingsstoffen sneller vrij komen om te presteren. Secundaire lichaamsfuncties worden uitgeschakeld, je lichaam komt in de overlevingsmodus. Spijsvertering, seks, onderhoud van huid, haren en nagels, krijgen in die modus minder aandacht. Minder zin in seks, minder eetlust of maag- en darmklachten, een doffe huid en haaruitval zijn dan ook symptomen van langdurige stress.

wat doet stress met je lichaam?

Er zijn voorbeelden van bergbeklimmers die vast kwamen te zitten, door bijvoorbeeld een lawine. De overlevingsmodus dicteert in zo’n geval dat de energie zo zuinig mogelijk moet worden ingezet en dat de vitale functies – hart en longen – de hoogste prioriteit dienen te krijgen. Vingers en tenen, de neus of zelfs handen en voeten zijn niet essentieel om te overleven. De bloedsomloop wordt al snel beperkt tot hoofd en romp. Daarom sterven lichaamsdelen vaak af in dergelijke gevallen. Als je dit vertaalt naar minder extreme omstandigheden, kun je begrijpen dat koude handen, voeten en neus signalen zijn van stress.

Stress veroorzaakt ook een zintuiglijke focus. Terwijl het hert op de vlucht is, ziet het niet of er voedsel te ontwaren is op zijn pad. De panter kan in zijn jacht op de prooi een prachtig vrouwtje voorbij rennen zonder haar te zien. Ook mensen lijken oogkleppen op te hebben als ze gestrest zijn. Bij langer aanhoudende stress kunnen ze minder genieten van lekker eten, mooie muziek, fijne geuren of de ondergaande zon. Ook worden ze minder creatief: door de vernauwing van hun blikveld zien ze minder mogelijkheden.

Langdurige stress

Er is niets mis met stress. Stress helpt ons te overleven en negatieve dingen zoals pijn te vermijden. Van belang is echter, dat we na een piek in ons adrenalineniveau voldoende tijd hebben om te herstellen – om het stressniveau weer te laten dalen naar een laag niveau. Dit is nodig om weer tot rust te komen, ons hart weer in een rustig tempo te laten kloppen, om onze secundaire lichaamsfuncties voldoende aan bod te laten komen en om ons blik weer te verruimen.

Volgen stressprikkels elkaar in een hoog tempo op, dan is er onvoldoende hersteltijd en blijft het stressniveau hoog. We zijn voortdurend alert, waardoor we niet goed kunnen slapen, en ons lichaam komt onvoldoende aan de secundaire lichaamsfuncties toe. Dat dat op de lange duur niet gezond is, hebben we niet in de gaten. De adrenaline geeft ons een gevoel van actie, volop leven, sensatie. We raken verslaafd aan dit stresshormoon en als het niveau ervan zakt, krijgen we het gevoel dat het niet goed met ons gaat. We voelen ons dan lusteloos, nutteloos en leeg. We zoeken dan snel iets om te doen, of we zetten de tv aan om te worden afgeleid van dit lege gevoel. Niets doen is geen optie, want dit zorgt voor ontwenningsverschijnselen.

Net als bij een drugsverslaving, ga je door langdurige stress je prioriteiten aanpassen. Je vermijdt wat eigenlijk goed voor je is, je bent constant op zoek naar adrenalineverhogende activiteiten. Wat goed voelt voor je, de continue stress, is feitelijk roofbouw plegen op je lichaam. Je lichaam geeft misschien wel signalen af in de vorm van hoofd-, rug-, nek- of schouderpijn, of je krijgt last van je maag of darmen. Maar je bent daar niet op gericht en de adrenaline verdooft de pijn. Je hebt het niet door en je voelt je geweldig.

adrenalinekick

Mensen die burnout zijn geraakt, hebben het geen van allen aan zien komen. Ze voelden zich goed en op protesten van hun lichaam reageerden ze – als ze het al door hadden – door nog meer te gaan sporten of werken. Zonder uitzondering kunnen ze pas achteraf zien dat dit contraproductief was, maar dat ze het echt niet zagen. De ene dag voelden ze zich nog topfit, de volgende dag konden ze niets meer.

Het herstellen van een burnout duurt lang, een jaar of langer. Je belastbaarheid is vaak definitief verminderd; je kunt na je herstel niet meer aan wat je voorheen kon. Je wordt gedwongen de rest van je leven meer en vaker rust te nemen. Tijdens de herstelperiode ga je alsnog alles voelen wat je al die tijd genegeerd hebt. Als de aanloopfase naar je burnout vijf jaar heeft geduurd, dan komt er vijf jaar rug- of buikpijn uit, krijg je de negatieve gevoelens van vijf jaar voor je kiezen en moet je voor vijf jaar rust inhalen. Dit is een zwaar proces en het is absoluut noodzakelijk dat je je hierbij laat begeleiden, om steeds de balans te hervinden tussen rust en (matige) activiteit.

De winst van je herstel is, dat je weer kunt voelen. Je komt weer in contact met je lichaam, je mag weer moe en neerslachtig zijn en je mag daarnaar handelen door met een kop warme chocolademelk op de bank te kruipen of op een dag alleen maar een wandelingetje te maken en verder niets.

Collectief op weg naar een burnout?

Kijken we eens naar de moderne Westerse samenleving. Er zijn veel prikkels uit onze omgeving, die ons stimuleren om te presteren. We moeten veel: werken, gezond eten, de kinderen opvoeden, sporten, een sociaal leven en onszelf ontwikkelen. Om ons heen zien we mensen die het druk hebben, met volle agenda’s en veel energie. Dit is de norm. We moeten altijd wat te doen hebben en we moeten de lat steeds iets hoger leggen.

Wat we van anderen zien, op facebook en hyves, op de televisie en in tijdschriften, is perfectie. Iedereen ziet er stralend uit, heeft een druk leven en geniet daar volop van. Ook in het bedrijfsleven wordt steevast “geen 9 tot 5 mentaliteit” verwacht. Steeds vaker hoor ik mensen roepen dat ze hun werk zo leuk vinden dat ze werk en privé niet gescheiden willen houden. Meetings worden gehouden in de avonduren en teambuilding sessies op zaterdag. En je moet altijd bereikbaar zijn. Ik heb mijn eigen manager weleens gesproken terwijl hij ergens op de ski’s stond, bovenaan een piste.

Onze moderne, westerse samenleving zit altijd op een verhoogd stressniveau. We rennen met oogkleppen door de wereld. Liefde en schoonheid krijgen weinig aandacht. Media en politiek lijken verslaafd aan de adrenaline – ze overschreeuwen zichzelf en elkaar. Onze blik is zo vernauwd dat we alsmaar doormarcheren op dezelfde weg van bureaucratie en managersbonussen. We zijn het uiteindelijke doel uit het oog verloren en zijn niet meer in staat eens echt stil te staan, goed om ons heen te kijken en nieuwe keuzes te maken.

Stress - 5 voor 12

Zou het kunnen, een collectieve burnout? Heel Nederland ingestort, krachteloos … We zitten met zijn allen op ramkoers – zouden we in staat zijn om het roer op tijd om te gooien?

Lees verder: week 5

Facebooktwitterlinkedinmail
2 antwoorden
  1. -JC-
    -JC- zegt:

    Hoi Esther, eigenlijk weet ik het allemaal wel, vanuit mijn opleiding, maar het is lekker om het weer even te lezen. Ik herstel van een burn-out. Een zware. En nu, een jaar en twee maanden na de diagnose loop ik nog steeds keihard tegen mijn grenzen aan. De behoefte om even uit de maatschappij te stappen en rust te zoeken in mijn huis en mijzelf is er dagelijks. En ik merk dat ik het ‘grote overzicht’ waar ik altijd zo goed in was niet meer zo makkelijk boven tafel krijg. En dan reageer ik net als jij beschrijft in die tandarts stoel: ik anticipeer op mijn tekortkomingen. Stress……en dus duurt de genezing nog langer. O, ik weet het allemaal wel, maar de praktijk in je eigen leven is zo verdraaide lastig!
    Dank je wel voor het geheugensteuntje!

    Beantwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

19 − 11 =

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.